Најважно
347 вести · 24 ч.
Берово 8°
Најважно
Локални вестиДемокритика
Редакција: Македонија.мкИспрати тема

Мени на Македонија.мк

Редакција:Македонија.мкНационални и локални вести
Испрати тема

Од независност до условувања: 35 години од првиот Устав на независна Македонија

Илустративен колаж за 35 години од Уставот на независна Македонија
  • На предлог-текстот беа поднесени 441 амандман, од кои Комисијата прифати 52.
  • Првите измени следуваа помалку од два месеца подоцна.
  • На 16 ноември 2001 година, Собранието усвои 15 уставни амандмани, од IV до XVIII.

На денешен ден, пред 35 години, свечено беше прогласен првиот Устав на независна Република Македонија, кој Собранието го усвои на 17 ноември 1991 година. Од 1991 година до денес, Уставот е изменет со 36 амандмани, а дел од промените произлегоа од меѓународни договори и барања на соседните држави. Последните предложени измени, со кои треба да се внесат и Бугарите во Уставот, остануваат услов за продолжување на пристапниот процес кон Европската Унија.

На 20 ноември 1991 година во македонското Собрание свечено беше прогласен првиот Устав на независна Република Македонија, кој пратениците го усвоија три дена претходно, на 17 ноември. Неговото донесување следуваше по референдумот за независност од 8 септември, на кој граѓаните се изјаснија за самостојна и суверена држава.

Подготовките за новиот Устав започнаа уште во првата половина на 1991 година, во периодот на распаѓањето на Југославија. По првите повеќепартиски избори, Собранието се конституираше на 8 јануари, а на 25 јануари ја усвои Декларацијата за сувереност на Република Македонија.

На 6 мај 1991 година, претседателот Киро Глигоров поднесе предлог за донесување нов Устав, а Собранието на 23 мај ја започна постапката за негово донесување. Работниот текст го подготвуваше експертска група составена од професорите Љубомир Фрчковски, Владо Поповски, Лазар Китановски и Димитар Мирчев. Формален предлагач беше собраниската Комисија за уставни прашања, предводена од тогашниот претседател на Собранието, Стојан Андов.

Нацртот беше ставен на јавна расправа од 25 август до 15 септември 1991 година, во која учествуваа научни институции, правни експерти и пошироката јавност. На предлог-текстот беа поднесени 441 амандман, од кои Комисијата прифати 52.

Усвојувањето беше проследено со политички несогласувања, особено околу преамбулата, карактерот на државата и положбата на националностите. Уставот беше изгласан со 92 гласа „за“, без поддршка од пратениците Албанци, кои бараа поинакво уставно дефинирање на нивниот статус.

Со новиот Устав Македонија беше утврдена како суверена, самостојна, демократска и социјална држава, во која суверенитетот произлегува од граѓаните и им припаѓа на граѓаните. Беа поставени основите на поделбата на власта, политичкиот плурализам, владеењето на правото и заштитата на човековите права.

Првите измени следуваа помалку од два месеца подоцна. На 6 јануари 1992 година беа усвоени амандманите I и II, со кои беше дополнета одредбата за државните граници и беше утврдено дека Републиката нема да се меша во суверените права и внатрешните работи на други држави. Измените беа донесени во контекст на меѓународното признавање на Македонија и грчките приговори поврзани со можни територијални претензии.

Во 1998 година беше усвоен амандманот III, со кој беше изменета одредбата за максималното времетраење на притворот пред поднесување обвинение.

Следната голема уставна реформа се случи во 2001 година, по вооружениот конфликт и потпишувањето на Охридскиот рамковен договор на 13 август. Договорот, постигнат со меѓународно посредување, предвиде промени во уставното и законското уредување, особено во областите на правата на заедниците, употребата на јазиците и нивната застапеност во институциите.

На 16 ноември 2001 година, Собранието усвои 15 уставни амандмани, од IV до XVIII. Со нив беше изменета преамбулата, беа проширени јазичните права, беше воведено начелото на правична застапеност и посебното двојно мнозинство при одлучување за определени прашања што ги засегаат заедниците, познато како Бадентерово мнозинство.

Понатамошни измени беа усвоени во 2003 година, во делот на тајноста на комуникациите, во 2005 година со реформите на судскиот систем, во 2009 година со намалување на потребната излезност во вториот круг од претседателските избори и во 2011 година со измените поврзани со екстрадицијата на македонски државјани.

Нов бран уставни промени следуваше по решавањето на спорот за името со Грција. Со Преспанскиот договор, потпишан на 17 јуни 2018 година, беше договорено уставното име на државата да се промени во Република Северна Македонија.

На 11 јануари 2019 година, Собранието усвои четири уставни амандмани, од XXXIII до XXXVI, со кои беа изменети името на државата, делови од преамбулата и одредбите поврзани со односите со соседите и дијаспората. Промената на името стапи во сила во февруари истата година.

Договорот со Грција го отвори патот за членство во НАТО, кое Македонија го оствари на 27 март 2020 година. Меѓутоа, напредокот кон Европската Унија, за чие членство Македонија аплицираше уште во 2004 година, повторно беше соочен со билатерални условувања.

Иако Европската комисија уште во 2009 година препорача започнување пристапни преговори, а Советот на ЕУ во март 2020 година донесе одлука за нивно отворање, Бугарија истата година го блокираше усвојувањето на преговарачката рамка. Софија ги поврза преговорите со прашања за историјата, јазикот и спроведувањето на Договорот за пријателство од 2017 година.

По дипломатските преговори и таканаречениот француски предлог, на 18 јули 2022 година Советот на ЕУ ја одобри преговарачката рамка, а следниот ден се одржа првата меѓувладина конференција меѓу Македонија и Европската Унија.

Со договорената рамка, продолжувањето на пристапниот процес кон следната фаза беше поврзано со усвојување уставни измени за внесување на граѓаните што се дел од други народи, меѓу кои и Бугарите. На тој начин, барањето произлезено од билатералниот спор со Бугарија стана дел од условите утврдени во европскиот пристапен процес.

Во 2023 година Владата подготви предлог за уставни измени, со кој, покрај Бугарите, требаше да бидат внесени и Хрватите, Црногорците, Словенците, Евреите и Египќаните. Предлогот беше доставен до Собранието, но постапката не продолжи поради недостиг на потребното двотретинско мнозинство.

Прашањето остана отворено и по промената на власта во 2024 година. Премиерот Христијан Мицкоски во повеќе наврати изјави дека нема да поддржи уставни измени без гаранции за македонскиот идентитет и јазик, како и за спречување нови билатерални блокади. Владата бара и почитување на правата на македонската заедница во Бугарија.

Бугарските власти, од друга страна, инсистираат на спроведување на веќе договорената рамка од 2022 година, додека институциите на Европската Унија продолжуваат да го третираат усвојувањето на уставните измени како неопходен чекор за напредок во преговорите.

Во најновиот извештај за Македонија, објавен на 4 ноември 2026 година, Европската комисија констатира дека не е постигнат напредок во усвојувањето на потребните уставни измени. Комисијата повторно посочува дека Македонија треба да ја исполни преземената обврска за нивно донесување.

До денес, 20 ноември 2026 година, Уставот на независна Македонија е изменет со вкупно 36 амандмани, а последните усвоени промени остануваат оние од 2019 година.

Уставните измени што сега се бараат би овозможиле преминување во следната фаза од пристапните преговори, но сами по себе не гарантираат членство во Европската Унија. За тоа се потребни исполнување на останатите критериуми, завршување на преговорите и согласност од сите држави членки.

Триесет и пет години по донесувањето на првиот Устав на независна Македонија, неговата следна можна промена останува предмет на домашни политички несогласувања, билатерални односи и услови утврдени во европската преговарачка рамка. Одлуката за измените, согласно Уставот, и понатаму е во надлежност на македонското Собрание.

Имате дополнителна информација или забелешка за текстот? Контактирајте ја редакцијата.

Коментари (0)

Коментарите за оваа објава се затворени.