Најважно
352 вести · 24 ч.
Берово 6°
Најважно
Локални вестиДемокритика
Редакција: Македонија.мкИспрати тема

Мени на Македонија.мк

Редакција:Македонија.мкНационални и локални вести
Испрати тема

Васиќ-Бозаџиева: Судијата не смее само да ги потврдува заклучоците на вештачката интелигенција

Фотографија од настанот · Уставен суд на Република Северна Македонија
Фотографија од настанот · Уставен суд на Република Северна Македонија
  • Судијата мора независно да ги провери заклучоците што ги предлага вештачката интелигенција.
  • Уставниот суд засега не користи вештачка интелигенција при одлучувањето.

Судијата мора да ја провери одлуката што ја предлага вештачката интелигенција, а не само да ја потврди со својот потпис, предупреди уставната судијка Татјана Васиќ-Бозаџиева на конференција во Охрид. Во спротивно, според неа, одлуката формално би останала судиска, но расудувањето што стои зад неа би ѝ било препуштено на технологијата.

Опасноста не е само во тоа системот да погреши. Тој може да изостави важен аргумент, да наведе судска одлука што не постои или да понуди заклучок заснован врз пристрасни податоци. Уште поголем проблем би настанал ако судијата се навикне да ги прифаќа таквите предлози без да ги преиспита, посочи Васиќ-Бозаџиева.

Тоа не ја исклучува користа од вештачката интелигенција во судската работа. Таа може да помогне при пребарување и систематизирање на судската практика, сумирање обемни предмети, издвојување правни прашања и анализа на аргументите на странките. Границата, нагласи судијката, е одговорноста за правните аргументи, толкувањето на Уставот и конечната одлука да остане кај судијата.

Уставниот суд засега не користи вештачка интелигенција при одлучувањето. Новата интернет-страница со пристап до судската практика, електронското поднесување иницијативи и преносите на јавните седници ја прават работата подостапна за граѓаните, но се дел од дигитализацијата, објасни таа.

За евентуална употреба на ВИ, според Васиќ-Бозаџиева, најпрво треба да се утврди што смеат да прават алатките, кои податоци не смеат да се внесуваат во надворешни системи и кој одговара за нивната примена. Судиите и стручните служби треба да знаат како да ги проверуваат генерираните правни извори и да препознаваат пристрасност во резултатите.

Но судовите, нагласи таа, треба да ги штитат граѓаните и кога технологијата ја користат други институции. Масовното собирање лични податоци може да навлезе во приватноста, алгоритмите што управуваат со содржините да ја ограничат слободата на изразување, а автоматизираните одлуки да доведат до нееднаков третман. Задачата на уставните судови е да ги зачуваат постојните права во овие нови околности.

За да покаже колку далеку може да оди следењето, Васиќ-Бозаџиева потсети дека не е потребно да се знае содржината на разговорите за да се открие приватниот живот на човекот. Податоците со кого комуницира, каде се движи и со кого се среќава, кога ќе се поврзат, можат да ги откријат и неговите навики.

Токму границите на таквото навлегување во приватноста биле предмет на постапката У.бр.137/2017 пред Уставниот суд за Законот за електронските комуникации. Безбедноста и борбата против криминалот не биле оспорени како цели. Прашањето било дали тие оправдуваат масовно задржување податоци за сите корисници, без доволно јасни ограничувања и заштита од злоупотреба.

Постапката била поведена во септември 2024 година, а законодавецот добил рок да ја усогласи регулативата со уставните начела. Со донесувањето нов закон, оспорените одредби престанале да важат и постапката била запрена без судот да донесе конечна оценка за нивната уставност. Васиќ-Бозаџиева го издвои случајот како пример дека судската постапка може да поттикне законски промени и пред конечната одлука.

Слични граници се испитувале и пред Европскиот суд за човекови права. Во предметот Глухин против Русија, препознавањето лица било употребено за идентификување и лоцирање учесник на мирен протест. Судот утврдил повреда на приватноста и слободата на изразување и предупредил дека ваквото следење може да ги одврати граѓаните од учество на собири. Во предметот Подчасов против Русија се разгледувале масовното задржување интернет-комуникации, пристапот на безбедносните служби и обврската за дешифрирање пораки.

Друг ризик судијката објасни преку замислен пример во кој алгоритам одлучува кој ќе добие социјална помош, а засегнатите не знаат според кои критериуми. Во таков случај, посочи таа, граѓаните мора да имаат разбирливо образложение, човечка проверка и правна заштита од дискриминација. И при препознавање учесници на јавни собири се потребни гаранции од несразмерно следење. Уставниот суд би ја проверувал законската рамка што ги овозможува овие постапки, а не би решавал поединечни управни спорови.

Васиќ-Бозаџиева се повика и на наодот на Државниот завод за ревизија од 2025 година. Според него, 48 проекти поврзани со ВИ, финансирани од 2018 до 2023 година со околу 6,1 милион евра, не довеле до системска примена во јавниот сектор. За одговорна примена на технологијата таа ја издвои и Рамковната конвенција на Советот на Европа за вештачка интелигенција, човекови права, демократија и владеење на правото, која Македонија ја потпиша на 8 мај 2026 година.

Прашањата за ВИ, правичното судење, слободата на изразување и дискриминацијата биле разгледувани и на семинарот „Dialogue between Judges“ во 2025 година, организиран од Европскиот суд за човекови права. Судијката ја спомена и Дијана Ковачева, судијка на тој суд од Бугарија, која говорела на конференцијата за 20 години од Уставот на Србија во Белград. За Васиќ-Бозаџиева, заедничкото прашање е дали конкретната употреба на технологијата е законска, неопходна и пропорционална и дали има заштита од злоупотреба.

Васиќ-Бозаџиева говореше на третата сесија, посветена на уставните судови во дигиталната ера, на конференцијата „Современи предизвици за владеењето на правото: улогата на уставните судови“. Конференцијата беше дел од IV Годишен состанок на Балканскиот форум на уставни судови.

Имате дополнителна информација или забелешка за текстот? Контактирајте ја редакцијата.

Коментари (0)

Коментарите за оваа објава се затворени.